ઓસમાણ મીરનો જન્મ 22 મે 1974ના રોજ કચ્છ જિલ્લાના વાયોર ગામે સંગીતકારોના પરિવારમાં થયો. પિતા હુસેનભાઈ ભજન અને સંતવાણીમાં તબલાં વગાડતા — ગુજરાતની એ ભક્તિમય બેઠકો, જે ઘણી વાર આખી રાત ચાલે છે. એટલે ઓસમાણે સૂર પહેલાં તાલ શીખ્યો.
તેર વર્ષની ઉંમરે ઓસમાણ પિતાની સાથે મંચ પર બેસીને બીજા ગાયકોને તાલ આપવા લાગ્યા. લાયજાની ભૂલાભાઈ માનસિંહ વિદ્યાલયમાં ધોરણ 9 સુધી ભણ્યા; એ પછી સંગીત જ તેમની શાળા બન્યું.
તેમની વ્યાવસાયિક શરૂઆત તબલાંની સંગતથી થઈ, અને તેમનો અધિકૃત જીવનપરિચય ખાસ એક નામ નોંધે છે: જાણીતા ભજનિક નારાયણ સ્વામી, જેમની સાથે તેમણે કારકિર્દી શરૂ કરી. મુંબઈ સમાચારના એક પરિચય-લેખ મુજબ આ સંગત આશરે દસ વર્ષ ચાલી. આવા ગાયકની સંગત પોતે જ એક તાલીમ છે — ગાયકી કેવી રીતે ઘડાય અને ગીત શ્રોતાઓને કેવી રીતે બાંધી રાખે, તેની.
પણ સ્વર તેમને સતત બોલાવતો રહ્યો. ગાયનના પાયાના પાઠ તેમણે પિતા પાસેથી લીધા અને પછી માંડવીના ગુરુ ઇસ્માઇલ દાતાર પાસે વિધિવત્ તાલીમ મેળવી.
વળાંક આવ્યો ગુરુપૂર્ણિમાના દિવસે, તલગાજરડામાં — રામકથાકાર મોરારિબાપુના આશ્રમમાં. ઓસમાણ ત્યાં સાંજના સંગીત કાર્યક્રમમાં તબલાં વગાડવા ગયા હતા. ત્યાં પાર્થિવભાઈએ તેમના અવાજનાં વખાણ કરીને બાપુ સાથે ઓળખાણ કરાવી, અને તેમને ગાવાનું કહેવાયું. એ શ્રોતાઓ સામે તેમની પહેલી રજૂઆત હતી: “દિલકશ તેરા નક્શા હૈ”.
ત્યાંથી એક સંબંધ શરૂ થયો જે દાયકાઓથી ટક્યો છે. અધિકૃત જીવનપરિચય મુજબ ઓસમાણ મીર મોરારિબાપુની રામકથાનો અભિન્ન ભાગ છે, અને શક્ય હોય ત્યાં બાપુ તેમના માટે એક રાત રાખે છે. ગાયક તરીકેનો તેમનો પહેલો કાર્યક્રમ અમદાવાદમાં થયો, જેનું આયોજન પ્રદીપ દવેએ કર્યું હતું.
પછીના દાયકાઓમાં તેમણે અસાધારણ વિસ્તારવાળો ભંડાર ઘડ્યો. તેમાં ગઝલ છે — જેમને તેઓ પોતાના આદર્શ માને છે તે નુસરત ફતેહ અલી ખાન, મહેદી હસન, જગજિતસિંહ અને ગુલામ અલીની પરંપરામાં — અને સૂફી કલામ તથા કવ્વાલી પણ. કબીર અને મીરાંનાં ભજન છે, સુગમ સંગીત છે, ગુજરાતી લોકગીત છે અને લોકડાયરાની લાંબી, વાતચીતભરી રાતો પણ. અધિકૃત જીવનપરિચય મુજબ તેમણે હજારો જાહેર કાર્યક્રમો આપ્યા છે.
તેમની અધિકૃત યૂટ્યૂબ ચેનલ પર સૌથી વધુ જોવાયેલા કેટલાક વિડિયો આ જ દુનિયાના છે: તલગાજરડામાં રેકોર્ડ થયેલું શિવભજન “કૈલાસ કે નિવાસી”, “મુઝે તુમ યાદ આતે હો” અને “હૈ ઝિંદગી કિતની ખૂબસૂરત”ની તેમની રજૂઆત, અને કબીરનું “મન લાગો મેરો યાર ફકીરી મેં”. અધિકૃત વિડિયો જુઓ.
મુસ્લિમ પરિવારમાં જન્મેલા ઓસમાણ મીરે કારકિર્દીનો મોટો ભાગ મંદિરો અને આશ્રમોમાં રામ, કૃષ્ણ અને શિવનાં ભજનો ગાવામાં, અને સાથે સાથે સૂફી તથા ગઝલની મહેફિલોમાં વિતાવ્યો છે. અધિકૃત જીવનપરિચય તેમને “બિનસાંપ્રદાયિકતાનું ઉપનિષદ” કહે છે, અને 2024ના પોતાના રામભજન વિશે તેમણે કહ્યું છે કે તેમાં કચ્છની અખંડ કોમી એકતા વણાયેલી છે.
2013માં સંજય લીલા ભણસાલી ઓસમાણ મીરને હિન્દી સિનેમામાં લાવ્યા. ઓસમાણ મીરના અધિકૃત જીવનપરિચય મુજબ, લોકગાયક હેમુ ગઢવીના કંઠે “મોર બની થનગાટ કરે” સાંભળ્યા પછી ભણસાલીના મનમાં એ ગીત વર્ષોથી રમતું હતું. તેમણે યૂટ્યૂબ પર ઓસમાણને સાંભળ્યા, ઑડિશન વિના મુંબઈ બોલાવ્યા, અને ગીત માત્ર બે ટેકમાં રેકોર્ડ થયું.
‘ગોલિયોં કી રાસલીલા રામ-લીલા’ની શરૂઆતમાં ટાઇટલ ક્રેડિટ્સ સાથે આ ગીત વાગે છે — ઓસમાણ મીર અને અદિતિ પૉલના સ્વરમાં. ફિલ્મના ગરબા “નગાડા સંગ ઢોલ”માં પણ તેઓ શ્રેયા ઘોષાલ સાથે ગાય છે. ઇરોસ મ્યુઝિકે 4 ઑક્ટોબર 2013ના રોજ સાઉન્ડટ્રેક રજૂ કર્યો. ગીતના શબ્દો ઝવેરચંદ મેઘાણીએ 1944માં કરેલા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના “નવવર્ષા”ના ગુજરાતી રૂપાંતર પરથી આવ્યા છે; શ્રેય અંગે જાહેર ચર્ચા બાદ ભણસાલી પ્રોડક્શન્સે ફિલ્મની શરૂઆતની ક્રેડિટ્સમાં મેઘાણીનું નામ તેમની તસવીર સાથે મૂકવાની ખાતરી આપી.
આ ગીત માટે 2014ના GiMA એવોર્ડ્સમાં તેમને ‘બેસ્ટ મ્યુઝિક ડેબ્યૂ’નું નામાંકન મળ્યું (એવોર્ડ અંકિત તિવારીને મળ્યો). અને તેઓ જ્યાં પણ ગાય, શ્રોતાઓની પહેલી ફરમાઈશ આ જ ગીત બની ગયું.
ગુજરાતી સિનેમામાં તેઓ પહેલેથી પાર્શ્વગાયક હતા — અધિકૃત ફિલ્મોગ્રાફી પ્રેમી ઝૂક્યા નથી ને ઝૂકશે નહીં (2011)થી શરૂ થાય છે — અને ‘રામ-લીલા’ પછી કામ વધતું ગયું: પાસપોર્ટ, લવરી અને ઓલ્વેઝ રહીશું સાથે (2016), કૅરી ઑન કેસર (2017), બૅક બેન્ચર અને મારી લાઇફ તારી (2018), તથા હંગામા હાઉસ, રખેવાળ અને મિસ્ટર કલાકાર (2019) — જેમાં તેમણે ગીત લખ્યું અને સ્વરબદ્ધ પણ કર્યું. હિન્દીમાં તેમણે બેઝુબાન ઇશ્ક (2015) તથા ટર્નિંગ પૉઇન્ટ અને યે કૈસા તિગડમ (બંને 2018 હેઠળ નોંધાયેલી) માટે ગાયું. અધિકૃત જીવનપરિચય મુજબ કુલ આશરે 58 ગુજરાતી ફિલ્મોમાં તેમનો સ્વર છે. આખી યાદી સંગીત પાના પર છે.
કાર્યક્રમોનું કૅલેન્ડર વિશ્વભરમાં ફેલાયું. અધિકૃત પ્રવાસ-નોંધ મુજબ: એથેન્સ અને અબુધાબીમાં મોરારિબાપુ સાથે રામકથાની સાંજો (2016), શાર્લટ અને ન્યૂ બ્રુન્સવિકમાં કાર્યક્રમો (2016), સાન એન્ટોનિયોમાં AAHOA સંમેલન (2017), લેસ્ટરનો ડી મૉન્ટફૉર્ટ હૉલ અને વૉટફર્ડ કૉલોસિયમ (2017), બ્રૅમ્પ્ટનનું રોઝ થિયેટર (2017), બૅંગકૉક (2017), સિડની (2018), ટોરન્ટો (2019) અને દિવાળીના દિવસોમાં ડલાસ, ઍટલાન્ટા તથા લૉસ એન્જલસ (2019). લાઇવ કાર્યક્રમોનો પૂરો ઇતિહાસ જુઓ.
આ સફરમાં સહયોગ પણ મળ્યા: સંગીતા લાબડિયા સાથે લાઇવ આલ્બમ (2014), મે 2017માં મુંબઈમાં રજૂ થયેલું આલ્બમ તેરી ખુશ્બૂ, અને 2018માં કીર્તિદાન ગઢવી સાથે પહેલું વિડિયો-ગીત.
1 એપ્રિલ 2020ના રોજ સંગીતકાર અમિત ત્રિવેદીએ પોતાના આલ્બમ સોંગ્સ ઑફ ફેથનું પહેલું ગીત “મોતી વેરાણા” રજૂ કર્યું, જેમાં ઓસમાણ મીરનો સ્વર છે — મા અંબેને આવકારતું નવરાત્રિનું ગીત. છ અઠવાડિયાં પછી “બેદર્દી તેરે પ્યાર ને” ઓસમાણે પુત્ર આમિર મીર સાથે રેકોર્ડ કરેલું પહેલું ગીત બન્યું.
પછી વધુ સહયોગ થયા: સલીમ–સુલેમાન સાથે “હાજી પીર” (2020) અને અમિત ત્રિવેદી સાથે બીજું નવરાત્રિ-ગીત “મારી માવડી” (2023), આમિર સાથે. હિન્દી સિનેમામાં તેઓ મજા મા (2022)ના ગરબા “બૂમ પડી”માં શ્રેયા ઘોષાલ સાથે, અને 2024માં મહારાજનાં બે ગીતોમાં પાછા ફર્યા — સોનુ નિગમ સાથે “અચ્યુતમ્ કેશવમ્” અને શ્રેયા ઘોષાલ તથા શાન સાથે “હોલી કે રંગ મા”.
સપ્ટેમ્બર 2023માં નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ યોજેલા G20 શિખર સંમેલનના ગાલા ડિનરમાં તેમનું એક ગીત રજૂ થયું; આ પસંદગી બદલ તેમણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો આભાર માન્યો. જાન્યુઆરી 2024માં તેમણે જાતે લખેલું અને સ્વરબદ્ધ કરેલું રામભજન “શ્રી રામજી પધારે” રજૂ કર્યું, અને અયોધ્યામાં રામમંદિરની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા પહેલાં વડાપ્રધાને તે શેર કર્યું.
જૂનાં ગીતો પણ લોકોની સ્મૃતિમાં જીવંત છે. “મોર બની થનગાટ કરે” આજે પણ શ્રોતાઓની પહેલી ફરમાઈશ છે: 2018માં દિવ્ય ભાસ્કરે નોંધ્યું હતું કે મુંબઈના એક ડાયરામાં તેમણે એ ગીત ઉપાડ્યું ત્યાં શ્રોતાઓએ નોટોનાં બંડલો ઉડાવ્યાં.
6 માર્ચ 2024ના રોજ નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવનમાં રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ ઓસમાણ મીરને સર્જનાત્મક અને પ્રાયોગિક સંગીત શ્રેણીમાં વર્ષ 2022નો સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અર્પણ કર્યો. સંગીત નાટક અકાદમી સંગીત, નૃત્ય અને નાટ્યની ભારતની રાષ્ટ્રીય અકાદમી છે, અને તેના પુરસ્કારો સક્રિય કલાકારો માટેનાં દેશનાં સર્વોચ્ચ સન્માનોમાં ગણાય છે.
2002ના ‘કચ્છ શક્તિ કલા રત્ન’થી શરૂ થતી અને ગુજરાત રાજ્ય સંગીત નાટક અકાદમીના ‘ગુજરાત ગૌરવ પુરસ્કાર’ (2017)ને સમાવતી લાંબી સન્માન-યાદીનું આ શિખર હતું. તમામ પુરસ્કારો અને નામાંકનોની યાદી સ્રોત સાથે સન્માન પાના પર છે.
2020થી આમિર મીર મંચની બાજુમાંથી કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. અધિકૃત કૅલેન્ડરની લગભગ દરેક તારીખે હવે પિતા-પુત્ર સાથે હોય છે: વેમ્બલી (2022), નૈરોબી (2023), લંડનનો રોયલ ફેસ્ટિવલ હૉલ (મે 2025), કેનેડામાં બ્રૅમ્પ્ટન, લંડન (ઑન્ટારિયો) અને હૅમિલ્ટન (2025), અને સપ્ટેમ્બર 2026માં માન્ચેસ્ટર તથા ડબ્લિનના કાર્યક્રમો. ભારતમાં એપ્રિલ 2026માં મુંબઈના નીતા મુકેશ અંબાણી કલ્ચરલ સેન્ટરની ત્રીજી વર્ષગાંઠની ઉજવણીમાં તેઓ જોડાયા, અને ઑગસ્ટ 2026માં ‘સિમ્ફની ઑફ ગુજરાત’માં સિમ્ફની ઑર્કેસ્ટ્રા સાથે ગુજરાતી સંગીત રજૂ કર્યું — કવિ પાઉ સાથે, જેમના થર્ડ કલ્ચર કલેક્ટિવે ઑક્ટોબર 2025થી ઓસમાણ મીર સાથે ત્રણ રેકોર્ડિંગ્સ રજૂ કર્યાં છે. જાન્યુઆરી 2026માં આમિરને મોરારિબાપુના હસ્તે ‘કવિ રાવજી પટેલ એવોર્ડ — યુવા સંગીત પ્રતિભા’ મળ્યો.
રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયોમાં પણ ધમધમાટ છે. ‘ઓસમાણ મીર પ્રોડક્શન હાઉસ’ હેઠળ અધિકૃત ચેનલે ગઝલ “કૈસા મંઝર” (મે 2026) અને તેમની 25 વર્ષ જૂની સ્વરરચના “કટારી કાળજે વાગી”નું નવું સંસ્કરણ રજૂ કર્યું — રાગ ચારુકેશીમાં વિનોદ માણેકની આ ગઝલ શ્રેયા ઘોષાલ અને આમિર મીરના સ્વરમાં છે (જુલાઈ 2026). ચેનલે આમિર મીર અને સલીમ મર્ચન્ટનો નવરાત્રિ ગરબો “રૂમઝૂમ આવજો” (સપ્ટેમ્બર 2026) અને હિન્દી ગઝલ “મેરી દાસ્તાન” (27 સપ્ટેમ્બર 2026) પણ રજૂ કર્યાં છે. પડદા પર તેમનું સૌથી નવું ફિલ્મ-ગીત 18 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ રજૂ થયેલી ગુજરાતી ફિલ્મ ચટણીનું “મહેર કરો” છે. તાજાં ગીતો જુઓ.
